ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىزدىن 40 ۇرۇۇسۇ جۅنۉندۅ---ماناسچى باعىش سازانوۋدۇن ايتۇۇسۇندا << قىرىق ۇرۇۇ قىرعىزعا >> تۅمۅندۅگۉ ۇرۇۇلار كىرگەن: قاتاعان، باعىش، موعول، قاراچورو، تەيىت، جووكەسەك، دۅۅلۅس، بوستون، ناۋات، بولعون، نويقۇت، سۇمارا، وقچو، قاراقالپاق، شىباا، سەرپى، جەدىگەر، بادام، قىدىرشا، قىزىل اياق، مۇندۇز، قۇشچۇ، قىلىچ تامعا، ايساق، قىبا، دابات، قىرچاق، تولوو، جەتىگەن، سايا، ساپىران، كۅلۅپ، ارداي، توتۇ، شاڭقاي، كۅكۉن، تاقىلداق، قالچا، بايچورو، جانچورودون تۇرات دەگەن دەپ جازعان
ساپاربەك زاكىروۋ: سانجىراچى ساپاربەك زاكىروۋ باعىشتىن سانجىراسىنداعى << قىرىق ۇرۇۇ>> جۅنۉندۅ ايقىن قاراشىن ورتوعو قويعون ەمەس، تەك قىستارىپ كەتكەن
قىرعىز2000 سانجرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: قىرعىزدىن قىرىق ۇرۇۇلارىنا جوعورۇداعى ۇرۇۇلاردى كۅرسۅتۉپ ۅتۉۉسۉ جەتكىلەڭ بولبوعون. بئزدىن نەگىزىبىز بولسو بىرىنچىدەن، جوعورۇداعى قىرىق ۇۇرۇ قاراماققا تەك قىرعىزىستانداعى ۇرۇۇلاردى كۅرسۅتۉپ، جۇڭگودوعۇ قىپچاق، چەرىك، چوڭباعىش، جووش ۇرۇۇلارى جازدىمدا قالعان. ەكىنچىدەن، بايىرقى ۇرۇۇلار جازىلعانبى دەسەك دا قىپچاق ەمنە ۉچۉن بايىرقى ۇرۇۇلار تىزىمدىگىندە جوق. ۉچۉنچۉدۅن، ەگەر جاڭى ۇرۇۇلار جازىلعانبى دەسەك، اندايدا ادىگىنە جانا تاعايدىن بالدارى بولعون بۅرۉ، چەرىك، بۇعۇ، ساياق، جورۇ، سارباعىش، جووش وشوندوي ەلە قۇۇ ۇۇلدۇن بالدارى بولعون چوڭباعىش ۇرۇۇلارى ەمنە ۉچۉن جازىلباعان. تۅرتۉنچۉدۅن، قىرعىزدىن 40 ۇرۇۇسۇ دەگەن ەل اراسىنداعى سانجرا، امالئياتتا قىرعىزدا قانچا ۇرۇۇ بارلىعى جۅنۉندۅ بۉگۉنگۅ دەيرە انىق ماالىمات جوق. بۇل ايتىم-ۇعۇمداردى بىردەمجىي ىزىلدۅۅگۅ تۇۇرا كەلەت  

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىز اتىنىن كەلىپ چىعىشى جۅنۉندۅ---بىزگە جەتىپ كەلگەن 16-قىلىمدىن جاندۇۇ ەستەلىگى بولعونتاجىك تىلىندە (پارىس) جازىلعان << مادجىمۇ ات تاۋارئح >> دا قىرعىز دەگەن سۅزدۉن كەلۉۉسۉن رۇمدا (تۇرەتسىيا) جاشاپ، كورەزىمگە چەيىنكى ايماقتاردا موڭعۇلدار مەنەن ارالاش كۅچۉپ جۉرگۅن عۇزدارعا تاقايت. وعۇزقان بولسو مۇسۇلمان تارىحچى راشئداددئن بەرگەن ماالىماتىندا يافاستان تاراعان قاراقاندىن تۇقۇمۇ بولۇپ چىعات. جانا بئر قاباردا يافاستىن جەتى باالاسىنىن بئرى مىنگدەن عۇزدار تارالات دەپ چىعات. عۇزدار جاپار سادىق دەگەن كىشىنىن جەتەكچىلىگى مەنەن جاشاپ تۇرعاندا سئرىيانىن قانى ابۇلحاير جاعىنان تالقالانىپ قوتون، كاشمىر جاققا سۉرۉلۅت. اندان قامۇلعا(كابۇل) ۅتۅت. ال جاقتان داعى قاتۇۇ قىيرووعو ۇچۇراپ ۇزگەنتكە(ۅزگۅن)كەلىپ تۇرۇپ قالات. سۇلتان ساندجار سالىق تۅلۅبۅگۅندۉگۉ ۉچۉن عۇزداردى داعى قىرعىنعا ۇچۇراتات. ەپتەپ امان قالعان قىرىق عۇز حودجەنت توولورۇندا جاشايت. وشول قىرىق عۇزدار تاراعان ەل كىيىن قىرعىز بولۇپ كەتتى دەگەن.
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: مىندا دا بئر چىندىقتىن ۉلۉشۉ جاتات. انتكەنى ورتو قىلىمدىن تارىحىي ماالىماتتارىنا نازار سالساق عۇز دەگەن ەل بولعونۇ اچىق. مۇنۇ ورتو قىلىمداعى پارس، اراپ ئلىمىي ماالىماتتارىنان جولۇقتۇرابىز. مئسالى، 10-قىلىمداعى ابۇ ىسقاق ئبراحىم ئبن مۇحامماد ال ئستاحرىنىن << كىتاپ ماسانىك ال مامالىك >> دەگەن كىتەبىندا تۉرك ۇرۇۇلارى ەسەبىندە تۇرعان توعۇزدار، قىرعىزدار، قۇشاقتار، عۇزداردىن جانا قاز تىلدەرى بئر دەپ بەرىلەت. مۇسۇلمان تارىحچىسى ابۇلعازى قىرعىزداردى وعۇزقاندىن تۇقۇمۇ قاتارى قارايت. ال تۉگۉل قىرعىز سانجىراسىندا دا تۉپكۉ اتابىز ۇعۇزقان دەپ بەرىلەت. 11-،13-قىلىمداردا دا تۉرك ۇرۇۇلارىنىن ەڭ نەگىزگى ماسساسىن وعۇزدار مەنەن تۉركمۅندۅر، قارلۇقتار ەەلەپ تۇرعان. 11-قىلىمدا وعۇزدار 24 ۇرۇۇعا بۅلۉنۉپ تۇرعان
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: نەگىزى بار تۇرات. بئرىنچىدەن، وعۇزدۇن ۇرپاقتارى قىرعىندالىپ سوڭۇندا قىرىق وعۇز ەلە قالىپ، قىرىق وعۇز دەگەن سۅز تىبىشتىق جاقتان جاتىقتاشتىرىلىپ قىرعىز دەلىنىپ كەتكەن بولۇۇسۇ مۉمكۉن. ەكىنچىدەن، وعۇزدۇن ۇرپاقتارى قىرىلىپ سوڭۇندا قىرعا سۉرگۉندۅلۅت. وشوندون قىردا جاشاعان عۇزدار بولۇپ، قىر +عۇز دەگەن ايتىم تىبىشتىق جاقتان جاتىقتاشتىرىلىپ، قىرعىز دەپ اتالىپ كەتكەن بولۇۇسۇ مۉمكۉن. ۉچۉنچۉدۅن، بەلگىلۉۉ بئر ەنچىلۉۉ ات ار قايسى ۇلۇتتاردىن تىلىندە وقشوشبوي ايتىلات. مئسالى، جۅۅتتۅردۉ ەۋروپالىقتار ەۋرەيلەر دەسە، اراپتار ياۋۇدىلەر، قىرعىزدار جۅۅتتۅر، حانزۇلار يوۋ تاي رىن دەشەت. ال ەمى عۇندار تارىحتا وندور، حوندور، عۇندار، شيوڭ نۇلار دەپ اتالىپ كەلگەن سىياق قىرعىزدار دا تارىحتا ار قايسى ەلدەردىن تىلىندە، ار قايسى دووردو تۉردۉۉچۅ ايتىلىپ، ۅز ايتىمىبىزداعى قىرعىز دەگەن مەنەن تۅپ كەلبەي جاتات  

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: چوقان ۋالىحانوۋسون كىيىنكى چوڭ تارىحچى، ەتنوگىراف ورۇس وقمۇشتۇۇسۇ ن.ا. ارئستوۋ قىرعىزداردى ارالاپ، قىرعىزداردىن وڭ-سول دەپ بۅلۉنۅ تۇرعاندىعىن بىلگەن بولسو دا وڭ-سول دەپ بۅلبۅستۅن، تەك ۇرۇۇلاردىن بۅلۉنۉشۉن ەلە جازىپ، 1895-جىلى پەتىربۇرگدا كىتەپ چىعارعان. الار مىنداي
ىچكىلىكتەر: قىدىرشا، قاندى، نايمان، تەيىت، كەسەك، ورعۇ، دۅۅلۅس، قارا تەيىت، چال تەيىت، بوستون، قىزىل اياق، قارا سااداق
ادىگىنەدەن: بۅرۉ، بارعى، ولجوكە، تووكە، قارابارعى، سارىبارعى، تاستار، كۅكچۅ ۇۇلۇ، ەلچىبەك، سارتتار، ساۋاي، جورۇ، قاراسااداق
مونعوش: قۇداعاچىن، جاپالاق، تۅلۅيكۅن، جووش، جىلگەلدى، سارىلار، ساراي، كۅكجاقتىق، سوقولوق، تەينە، ەركەقاشقا، موڭول
تاعايدان: بۇعۇ، سارباعىش، سولتو، باعىش، چوڭباعىش، چەرىك، ساياق، باسىز
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: كۅزقاراش بىلدىربەستەن تەك وڭ-سول، اق ۇۇلۇ-قۇۇ ۇۇل دەگەن جۅنۉندۅ تۉردۉۉچۅ ايتىم ساقتالعاندىعى، وڭ-سول ايرىلىشتى ۇرۇش كەلتىرىپ چىعارعاندىعىن ايتقان
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: ورۇس وقمۇشتۇۇسۇ ب.ا. ارئستوۋدۇن قاراشى تۇۇرا ەكەن دەپ قارايبىز. وڭ-سول، اق-قۇۇ دەپ ارالاشتىرىپ، ايرالباي جۉرۉۉدۅن سانجىرانى ۇرۇۇلار تۉزۉلمۅسۉ بويۇنچا ايقالىشتىرىپ ەەلەگەن جاقشى. جانا كەلىپ كەبىر ۇرۇۇلار وڭ-سولعو قاراعان مەنەن، چىندىعىندا بايىرقى ۇرۇۇلار تارىحىنان چىعىپ، وڭ-سول، اق-قۇۇ دەگەن بۅلۉمدۅن القىپ كەتەت دا تارىحچى، سانجىراچىلاردى قايمىقتىرىپ جاتات 

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە:
قىرعىز سانجىراسىنداعى وڭ-سول دەپ اتالىش جۅنۉندۅ---تاجىك تىلىندە ( پارىس ) سايف اددئن ئبن دامۇللا شاح ابباس احسىكەنتى جانا انىن ۇۇلۇ نۇرمۇحامماد ئبن مۇللا سايف اد دئن احسىكەنتتەر 15-قىلىمدا جازعان << مادجىمۇ ات تاۋارئح >> دەگەن كىتەپتە عۇزدار جۅنۉندۅ، اندان قىرعىزداردىن ۇرۇۇلارى جۅنۉندۅ جازىلعان. بۇل كىتەپتىن جازىلۇۇسۇندا مولدو، ئمامدار چەچۉۉچۉ رول وينوعونۇ كۅرۉنۉپ تۇرات. بۇل كىتەپتەگى قىرعىزداردىن وڭ، سولۇ مىندايىنچا بۅلۉنۅت
وڭدۇن سانجىراسى
انالحاق-لۇرحان-عۇزحان-ارسلانع بئي-قۇلۇ بئي-شاحبدۇر بئي-تەمىش بئي-مارى بئي، شۉكۉر بئي-كافلانع بئي-سانعئن بئي-سارابئي-عازئى بئي-دامبۇر-دولون-كۅكتەمىش-بوزوعلان-اق وعۇل-وتۇز وعۇل-سولۇس بەك. مىندا وتۇز ۇۇلدان: ادىگىنە، مۇنقۇش، قاراباعىش، تاعاي تاراعان دەيت
سولدۇن سانجىراسى
انالحاق-لۇر-بۇزۇرگ-عۇززاد-دئنقلىچ-دوۇلەن بئي-دومبۇل بئي-مۇنئن بئي-دارۋئش بئي-كەمىن بئي نۇرى-مئحران-نازار بئي-جارام بئي-سۉيۉندۉك بئي-سارى-مۇحاممات-باي مۇحاممات كەنجە مۇرات نااش-قۇنقايدى بئي-قۇۋاي بئي-ابۇل بئي-اتان بئي-لاقلاق بئي-بۇعا بئي سارى قۇ وعۇل، قۇ وعۇل. قۇۇ ۇۇلدان: باسىز، لالىم قۇشچۇ، ايباش مۇندۇز، چوڭباعىش، سارۇۇ، سۇندجەك قىتاي
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: << مادجىمۇ ات تاۋارئح >> بويۇنچا انالحاقتان اق ۇۇلعا چەيىن 20 اتا، قۇۇ ۇۇلعا چەيىن 24 اتا ۅتكۅنۉ كۅرۉنۉپ تۇرات. ەگەردە، بئز ەتنوگىرافتار قابىل العان ساناق مەنەن ەسەپتەسەك، 20 اتا ۅتۉۉ ۉچۉن 500 جىل كەرەك. ەگەردە، بئز ادىگىنە، تاعايدىن دوورۇ 15-قىلىمدا بولعون دەپ ەسەپتەسەك، بۇل سانجىرانىن باشى 10-قىلىمعا بارىپ تاقالات. دەمەك، بۇل سانجىرانى قاراحانىددەردىن دوورۇنان بەركى سانجىرا دەپ ەسەپتۅۅگۅ بولوت. بئروق بۇل سانجىرا مەنەن قىرعىز سانجىراچىلار ايتقان سانجىرانىن وقشوبوستۇعۇ بولۇپ جاتات. اجىرىمدىق چىعىپ جاتات
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: وسموناالى سىدىق، ۉسۅيۉن اجى، تۅلۅك تۅرۅقان سىياقتۇۇ قىرعىز سانجىراچىلارى سانجىرا جازۇۇدا << مادجىمۇ ات تاۋارئح >> دان كەڭىرى پايدالانىشقان. ساپاربەك زاكىروۋدۇن جىل ساناق بويۇنچا سۉرگۅنۉ جاقشى، بئروق اتالعان ادام، ۇرۇۇ اتتارىن ۅز دوورۇ بويۇنچا تارىحىي دارەكتەر مەنەن ايقالىشىتىپ، ىزدەنىپ كۅرسۅك بولور 

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىزدىن جاشاعان جەرلەرى جۅنۉندۅ---بايمىرزانىن (1916-جىلى 80 جاشتاعى ادام ) سانجىراسىندا قىرعىزدار اسمان توو، بەرمەت تۇزدۇۇ كۅل، سارى ۅزۅن دەگەن جەرلەردى جەردەپ جۉرگۅن ساك دەگەن ەلدەن تارالات. ساكتار(ەرادان مۇرداعى 2-4- قىلىمدارعا چەيىن ورتو ازىيادا دا جاشاعان) مال-چارباچىلىق مەنەن كۉن كۅرگۅن كۅچمۅن ەل بولعون. <<ساك>> دەگەن سۅز قۇشتۇن قاناتى دەگەن مانئنى بەرەت ەكەن. ساك ەلىنىن باشچىسى جانا چەرۉۉ باشچىسى قۇشتۇن قاناتىن تاعىنىپ جۉرۉشكۅن. مىنداعى اسمان توو دەگەن تئيانشان تووسۇ، بەرمەت تۇزدۇۇ كۅل دەگەن ىسىق كۅل، سارى ۅزۅن دەگەنى چۉي ەكەندىگى تاارىحى ماالىماتتاردا تاانىش
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: بۇل سانجىرا تارىح مەنەن ايقالىشىپ تۇرات. ساكتاردىن ۇرۇۇ قۇرامىنداعىلار ەرانىن 5-7- قىلىمدارىندا دا ورتو ازىيادا جاشاعاندىعىن بىلەبىز. مىندان باشقا ساكتاردىن ۇسۇن اتالىشى جانا انىن تۇقۇمدارىنان <<ۇزۇن قالپاق شوڭۇر>> دەگەندەردىن چىعىشى دا تارىحى مالىماتتارعا ايقالىشىپ تۇرات. ساكتار بايىردا تئيانشاندان تارتىپ پامىرعا چەيىن، ورتو ازىيانىن تۉشتۉگۉن بويلوپ تۉركمۅنىستانعا چەيىن تارالعان. ساكتاردىن تۉزدۅن تۉز مۇراسچىلارى بولۇپ ەسەپتەلگەن بئر قىيلا كىيىنكى ۇسۇن دەگەن ۇسۇن دەگەن ۇرۇۇلاردىن اراسىندا قووزدوو قاتارىندا قۇشتۇن سۉرۅتۉن تارتىنىپ كەلگەندىگى قوقۇستان بولبوسو كەرەك. قىرعىزدىن جەردەگەن جەرى الاتوو، الاي توولورۇ، سىر دايرا بويۇ، سامارقانتتىن تەگەرەگى بولعونۇ الىمبەكوۋ تۇرعۇنبەكتىن سانجىراسىنان اچىق بايقالات. الىمبەك بۇل سانجىرانى اتاقتۇۇ ماناسچى بالىق(بەكمۇرات) كۅكۅ ۇۇلۇنان ۇققان بولۇپ، ماناسچىنىن ايتۇۇسۇندا. العاچ جوموعۇ <<وتورقان>> دەپ اتالىپ قىرعىزاردىن مىندان 3000 جىل مۇردا سامارقانتتىن تەگەرەگىندە جاشاعان مەزگىلىنەن تارتىپ، 8-قىلىمدا اراپتاردىن كەلىشى مەنەن التاي نايمان قاندىعىنا سۉرۉلۉشۉنۅ چەيىنكى وقۇيالاردى قامتىعان. <<ماناس>> ەپوسۇندا دا قىرعىزداردىن ورتو ازىيادا تۇرعاندىعى ايتىلات. ايتور، قالىڭ تارىح، ادابئيات، سانجىرا تانۇۇچۇلار قىرعىزداردىن جاشاعان جەرلەرى جۅنۉندۅ ەكى توپقو بۅلۉنۉشۉۉدۅ. بئرىنچى توپقو كىرۉۉچۉلۅر: قىرعىزداردىن بايىرقى جەرلەرى تۉشتۉك سئبىر، ەنەساي، ورحۇن سۇۇلارىنىن بويلورۇ، التاي، سايان توولورۇ بولعون دەشەت. بۇل قاراشتى جاقتووچۇلار ۋ.ۋ. بارتولد، ا.ن. بەرنشتام، ك.ئى. پەتروۋ سىياقتۇۇلار. بۇلاردىن نەگىزدەرى ەنەسايدان تابىلعان تاش جازما ەستەلىكتەر جانا حانزۇ تارىحى جازمالارى. ال ەمى قىرعىزداردىن بايىرقى مەكەنى ورتو ازىيا دەگەندى جاقتاعاندار ن.ا. ارئستوۋ، ئى.يا. بئچۇرىن(چۇباش ۇلۇتۇنان)، چ.چ. ۋالئحانوۋ، ا.ك. مارعۇلاندار . مىندا ئى.يا. بئچۇرىن مۇرداعى سوۋەتتىك بولۇپ، ۅز كەزىندە جۇڭگودو 14 جىل قىزماتتانعان. بۇل كىشى تارىحى بۇلاقتاردان قىرعىزداردىن مۇردا قوتون توولورۇنۇن تۉشتۉك، تىبەتتىن تۉندۉك جاعىندا جاشاپ، ازىرقى جەرىنە 4-قىلىمدان كىيىن كەلىشكەن، حانزۇلار الاردى بۇلۇ، بولۇ جە بوليۇي دەپ اتاشقان، مىنداعى بۇلۇ بۇرۇت دەگەن سۅزگۅ جاقىنداشىپ تۇرات. قىرعىزداردىن بايىرقى اتى بۇرۇت بولون. بئچۇرىندىن بۇل قاراشىن چ. ۋالىحانوۋ قۇپتاپ، قىرعىزدار بايىرتادان باشتاپ ەلە بۇل جەردە جاشاپ كەلگەن، قىرعىزدار <<بۇرۇت>> دەگەن اتتى ۅزدۅرۉ دا بىلبەيت. << بۇرۇت>> دەگەن اتتىن كەلۉۉسۉ دا وشول جاقتان. جۇڭگولۇق سانجىراچى بايمىرزانىن سانجىراسىندا ۇلۇس دەگەن قان بولۇپ، قىرعىزداردىن اتاعى چىعا باشتاعان دەگەن. ۇلۇس قان بولعوندون كىيىن تۉركتۅردۉن جاڭى جىل سانووسۇ باشتالات. ۇلۇس دەگەن قان ساكتاردى بئرىنچى جولۇ بىرىكتىرگەن. ۇلۇس اجوو بولعوندون كىيىن قالىڭ ەلگە چوڭ توي بەرىپ، توي بەرگەن كۉندۉ <<ۇلۇستۇن ۇلۇۇ كۉنۉ>> دەپ اتايت. قىرعىزدار بۉگۉنكۉ كۉنگۅ دەيرە ۇلۇستۇن ۇلۇۇ كۉنۉ، الاس-بۇلاس دەگەن سۅزدۅردۉ ايتىپ كەلىشەت. وشول ۇلۇس قان باشقارعان ساكتار بولسو ۋ.ۋ. بارتولد، ا.ن. بەرنشتامدىن ىزىلدۅۅلۅرۉنۅ قاراعاندا ورتو ازىيا، جەتى سۇۇدا جاشاپ كەلگەن ەڭ بايىرقى ەلدەردەن بولعون. دال وشول ساكتار مەنەن ۇسۇندار قىرعىزداردىن اتا تەگى قاتارى قارالات. ساپاربەك زاكىروۋ جانا حانزۇ تارىحچىلارى قىرعىزداردىن ەرادان مۇرداعى 2-قىلىمداردا ەنەسايدا بولعوندۇعۇن جازىپ قالتىرعان، وشول دووردۇن جاعدايىنچا بولعوندو حانزۇ ەلى ازىيانىن چىعىش-تۉندۉك-تۉشتۉگۉن تۉردۉۉ ماقساتتا ارالاپ، تارىح جازعان. ال ەمى ورتو ازىياعا جەتىپ كەلۉۉ وڭوي ەمەس دا. ۇشۇندايىنچا قىرعىزداردىن ەنەساي جاقتاعى جايعاشۇۇسۇ جازىلىپ، ورتو ازىياداعى جايعاشۇۇسۇ جازىلباي قالعان

قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: قىرعىزداردىن بايىرقى زاماندا ەنەسايدا جاشاعاندىعى تاش جازمالاردا، حانزۇ تارىحتارىندا اچىق قالتىرىلعان. ال ەمى ورتو ازىياداعى مەكەنىنە كەلسەك، ۉچ تۉردۉۉ ماسەلە تۇۇلات. بئرىنچى، قىرعىزداردىن ورتو ازىيادا جاشاعاندىعىنا بايلانىشتۇۇ بايىرقى تاش جازمالاردىن ماالىماتتارى باربى، جوق؟ ەكىنچى، قىرعىزداردىن اتا تەگى چىنىندا ساك جانا ۇيسۇنداربى، قانداي؟ ۉچۉنچۉدۅن، قىرعىزداردىن ورتو ازىيادا جاشاعاندىعىنا بايلانىشتۇۇ حانزۇ تارىحى جازمالارىنان سىرتقارى، باشقا ەلدەردىن تارىحى جازمالارىندا قانداي بولۇپ جاتات

                                                                                                                                                

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىز تارىحى تۇراسىندا قىرعىز سانجىراچىلاردىن ايتقاندارى جۅنۉندۅ--- ساپاربەك زاكىروۋ جولۇققان سانجىراچىلار: ىبىراي ابدىراحمانوۋ، بايعارايەۋ مۇسا، جانچاردىن ىرىسقۇلبەگى، دۇبانايەۋ ئبىرايىم، ەگەمبەردىيەۋ احۇنباي، قانگەلدىنىن ماامىتى، ۇقايەۋ ارۇۇ. سانجىرانى ىر تۉرۉندۅ ايتىشقان قۇمار ۇۇلۇ بالىق جانا بۇيلاش ۇۇلۇ ارىستانبەك. بۇلاردىن ىچىندە، بالىق قۇمار ۇۇلۇنۇن ايتۇۇسۇنداعى سانجىرادا قىرعىزداردىن بايىرقى تارىحى باشقالارعا قاراعاندا داانا بەرىلگەن. انداي بالىق قۇمار ۇۇلۇنۇن سانجىراسىنان: مىندان 3000 جىلدار مۇردا ورتو ازىيادا ۇعۇز ماملەكەتى جاشاپ تۇرعان. الارداعى نەگىزگى دئن بۇدداعا تابىنۇۇ بولعون. سامارا سۇۇسۇنۇن باشىنا كۅك تاش ورنوتۇپ سىيىنىشقان. سامارا كەنتى ازىرقى سامارقانت. مۇنۇن نەگىزگى قالقى تۉركتۅر بولۇپ، قىرعىزار چوڭ ۇرۇۇ قۇرۇلماسىن تۉزۉپ تۇرعان. سامارا سۇۇسۇنۇن باشىنا قويۇلعان تاشتى قىرعىزدار، تۉرك ۇرۇۇلارى << قۇتۇ>> دەپ اتاشقان. بۉگۉنكۉ كۉندۅ قىرعىزدارداعى <<قۇت>> دەگەن سۅز وشوندون ۇلانعان. وشول كەزدەگى ۇعۇز ماملەكەتى باتىشى امۇ دارىياسى، كاسپىي كۅلۉ تۉندۉك جاعى ەدىل، ارال كۅلۉ مەنەن، چىعىش جاعى وپول سۇۇسۇ، قوتون قاالاسى، التاي توولورۇ، ئرتىش سۇۇسۇنا چەيىن بولعون. ۇعۇزقان ۅلگۅندۅن كىيىن قاراقان باشقارىپ قالعان. قاراقان دوورۇندا قۇتتۇ تۇمار قىلىپ تاعىنىپ جۉرۉشكۅن. ۇباقىتتاردىن ۅتۉشۉ مەنەن ۇعۇز ماملەكەتىن كىيىن ئران باسىپ الات دا سامارا تۇرعان جەردى زارافشان، شاارىن تۇران دەپ اتايت. كىيىن-كىيىن وتور بۉتكۉل وعۇز ۇرۇۇلارىنا قان بولوت. وتورقانعا امۇ دارىيا بويۇ، ۉرگۅنۉچ، جىيدەلۉۉ بايسىن، ىسار، گۅلۅپ، الاي، بۇحارا، سامارقانت، فەرعانا، ارال كۅلۉ، قىزىل قىيا، سانتاشقا چەيىن قارادى. مىندا جاشاعان ەلدەر ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇرات، ون ەكى ۇرۇۇ تايچىق، قاتاعان، قىتاي، جەدىگەر، قالچا، قىرعىز، قىپچاق، قۇراما، ماڭعىت، قازاق، قاراقالپاق، ون ەكى اتا ۇعۇزدار، نوعوي، باشقىرت، تۉركمۅن، قىيات، ەشتەك، تاتار، چۇباش، جەتى ۇرۇۇ جەلدەڭدەر ەلە. وتور قاندىن اتاسى وروزدۇ بولوت. وتورقان ئراندىقتاردى قۇۇپ چىعات. وتورقان سامارقانتقا وتور شارىن سالدىرات. وتوردۇن ۉركۅر دەگەن ۇۇلۇ ۉرگۅنۉچ سۇۇسۇن بويلوپ، ۉرگۅنۉچ شاارىن سالدىرات. ۉرگۅنۉچتۅن كىيىن ۉرگۅنۉچتۉن باراق دەگەن بالاسى قان بولوت. باراق قان پەرىستەر جانا مادىيارلار مەنەن ۇرۇشۇپ، الاردى جەڭدى. كىيىن، باراق مادىيارلاردى تاتار، چۇباش، ۇيعۇر، قاڭعى ۇعۇزدارىنا قوشۇپ قىتاي، موڭعۇل، مانجۇرىياعا چابۇۇل جاسادى. ايتور مۇرداعى وعۇز، كىيىنكى وتور ماملەكەتى اياباي كەڭىرىپ توعۇز قاندىققا بۅلۉندۉ. الار: 1. ووعان بئر قاندىق 2. ون ەكى ۇرۇق، ون سان باراق بئر قاندىق 3. قىپچاق، جەدىگەر، قالچا بئر قاندىق 4. ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇرات، ون ەكى ۇرۇۇ تايچىق، قارا ماڭعىت، قاتاعان، قىتاي ۇرۇۇسۇ قوشۇلۇپ بئر قاندىق 5. قىرعىز، قازاق، قاراقالپاق، قۇراما، ماڭعىت بئر قاندىق بولۇپ چىنتەمىر باشقاردى 6. ون سان نويوي ۅزۉنچۅ قان بولۇپ، كۅكچۅ باشقاردى 7. تۉركمۅندۅر بئر قان بولۇپ، ايتاقتىن ۇۇلۇ مەندىنى قان كۅتۅردۉ 8. ۇيعۇر بئر قان 9. نايمان، قانعى بىرىگىپ، نايمان قاندىعى بولۇپ، التايدى جەردەدى . باراق قاندان كىيىن ۇۇلۇ الانچا قان بولدۇ. الانچا قان ۇرۇش قىلىپ ماسقات، ىسكىبتەردى تالقالاپ كاۋكاز، قىرىمداردى قاماتتى. ئندىياعا قورقۇنۇچ تۇۇدۇردۇ. الانچا قاندان كىيىن بورۇكە قان بولدۇ. بورۇكە قان ەلىن سىيلاپ ۅتتۉ. اندان ۇۇلۇ چۇۇلۇ اتلاقان قان بولدۇ. ۇرۇشچان چىقتى. مونعۇلئيانى باعىندىردى. ئراندىن كۅپ جەرىن ەەلەپ، بالقانعا ۅتتۉ. اندان انىن ۇۇلۇ قاراچ قان بولدۇ. قاراچقان ەلىن باشقارا الباي، چاچىپ جىبەردى. ماملەكەت بۇزۇلۇپ، قاندىق تالقالانىپ مۇرداعى << اتا >> بىرىكمەسىنە تۉشتۉ. وشەنتىپ مۇرداعى ۇرۇۇلار مىنداي اتالارعا بۅلۉنۉپ قالدى. 1. قىرعىز، قىپچاق بئر اتا 2. قۇراما، ماڭعىت بئر اتا 3. قازاق، قاراقالپاق بئر اتا 4. جەدىگەر، قالچا بئر اتا 5. قاتاعان، قىتاي ۇرۇۇسۇ بئر اتا 6. قوڭۇرات، تايچىق بئر اتا 7. تۉركمۅن ۅزۉنچۅ بئر اتا 8. نوعوي، باشقىرت، ەشتەك، قىيات بئر اتا 9. تاتار، چۇباش بئر اتا . بۇل قاندىق سانجىرادا الووكە، شورۇق، قوشوي سىياقتۇۇ ادام اتتارى كەزىگەت
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: قىرعىزدا بايىردا ەلە ورتو ازىيادا بار ەل دەگەن قاراشتى جاقتوو ماقساتتا بۇل 2000،3000 جىلدىق تارىحتى ۉستۉرتۅن بايانداعان بالىقتىن سانجىراسىن اتايى بايانداعان
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: كۅپ ەلە نەگىزى بار ەكەن. جەر تۇرۇعۇنان قاراعاندا سامارقان بوربور بولعون. سامارقان وتور دەپ دا ۅزگۅرتۉلگۅن ەكەن. زالقار ماناسچىبىز جۉسۉپ ماماي اقساقالدىن ايتۇۇسۇندا، ماناستىن العاچ جولقۇ ۇرۇش وردۇ جانا وردوسۇ سامارقان بولعون. ماناس 30 جاشتان كىيىن وردونۇ تالاسقا جۅتكۅگۅن. سامارقان قىرعىز ەل ووز ادابئياتى، ەلدىك ويۇندارىندا دا ايتىلىپ كەلەت. مئسالى: قىرعىزدىن << كەلدى كەلدى سامارقان، كەتتى كەتتى سامارقان >> دەگەن ويۇنۇبۇز بار. بۇل ويۇندان قاراعاندا سامارقان بئردە قىرعىزداردىن قولۇنا كەلسە، بئردە قىرعىزداردىن قولۇنان كەتكەندەي قىلات

ادىگىنە، تاعايدىن قايسى ۇباقىتتا جاشاعانى ايقىن ەمەس.ايتور 14-قىلىمدان 16-قىلىمعا دەيرە كۅرسۅتۉلۉپ جاتات

...

...

...

قىرعىز

وتۇز ۇۇل بولۇپ كۅپ ۇرۇۇ ەل تارايت

ارىستانبەك

توورۇق قان

باي

؟

؟

؟

؟

وروزدۇنۇن ون بالاسى بولعون، مىندان تۅرتۅنۉن اتى بەلگىلۉۉ بولۇپ، قالعانى بىلىنبەي جاتات

الداش

ساپاربەك

مۇراتاي

چىبىتاي بئي بولۇپ تۇرعان كەزدە چىڭعىزحان چىققان. چىبىتايعا توعۇز شۇمقار تارتۇۇ بەرىپ، سۇپاتاي دارقاندى جىبەرەت. تارتۇۇ جانا قورقۇنۇچتان چىبىتاي موڭعۇلدارعا قوشۇلات. چىڭعىزحان قىرعىزداردى جوو بەتىنە سالات. قىرعىزدار كۅپ قىرىلىپ كەتەت. ساباي باشتاپ كۅپ قىرعىز قۇرمان بولوت. مۇراتاي قىرعىزدان چوچۇلاپ، ۅزۉنۅ ەەرچىگەن قىرعىزدار مەنەن قوجەنت شاارىنا قاچىپ كەلەت. ۇشۇل جەردە قاچقىن ورۇنتايەۋ مەنەن توعولوق مولدونۇن سانجىراسى ۉندۅشۉپ كەتەت. بئروق، توعولوق مولدو قىرعىزداردى چىبىتاي بىيلەبەيت، ىرىس بىيلەيت دەيت دا دولون ىرىستىن ئنىسى بولوت. ايتور مۇراتاي مەنەن دولون بىرگە قاچىپ كەلىشەت
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: ايتور ماناستان قانچالاعان ۇرپاق ۅتكۅندۅن كىيىن، ماناستىن تۇقۇمدارى چىڭعىزحان مەنەن تۇشتاشىپ قالات ەكەن
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: ماناستان تارتىپ دولونعو ۇلانعانعا دەيرە 10 ۇرپاق ۅتۅت ەكەن. ەگەر ار بئر ۇرپاقتى 30 جاشتان ەسەپ سۉرسۅك، اندايدا ماناستىن دوورۇ 10-قىلىمعا(900 قانچانچى جىلدارعا) تۇۇرا كەلەت ەكەن. قىرعىزىستاندىن 1995-جىلدى دۉينۅلۉك <<ماناس>> جىلى بەكىتىپ، <<ماناس1000>>دى ۅتكۅرۉۉسۉ نەگىزسىز ەمەستەي تۇرات

ساباتاي

چىبىتاي

سۇرانتاي

الىمبەك

الداش

كۅكۉشبەك

جايىقبەك

تەگىزبەك

بەكچورو

چۇباق

ماناس

سىرعاق

باقاي

شىعاي

اقبالتا

؟

؟

جاقىپ

ۇلاققان

ۉسۅن

كۅگۅي

كۅزقامان

كۅكچۅگۅس

نويعۇت

وروزدۇ

نوعوي

تۅگۅي

قارا قان

باراق قان

الچىنبەك

ۉرۉستۅمبەك

قاادامبەك

قىرعىز مۇحاممەت پايعامباردان 3400 جىل ىلگەرى تۇۇلعان

اباس قان

...

...

قاراقان

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: <<ماناس>> جۅنۉندۅ سانجىرا---قىرعىز سانجىراچىسى قاچقىن ورۇنتايەۋدىن سانجىراسى بويۇنچا
กก

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: بالىق ماناسچىنىن ماناس ايتقان سانجىراسى---بالىق ماناسچى، سانجىراچىنىن ۅز اتى بەكمۇرات. اتاسى قۇمار دەگەن كىشى بولعون. سانجىراعا نەگىزدەلگەندە بالىق ماناسچى 1799-جىلى تالاستا تۅرۅلۉپ 1887-جىلى چۉيدۅ كۅز جۇمعان. بالىق بئر جاعىنان ماناسچى، بئر جاعىنان تۅكمۅ، بئر جاعىنان سانجىراچى بولعون. بالىق ماناسچى <<ماناس>>تى ايتقاندا << تۉپ اتاسى وروزباي، انان وتورقان>> دەپ كۅپ اتالارىن ساناپ كەلىپ، اندان كىيىن نوعوي قانعا كەلگەن. بالىق سانجىراچى جاشاعان دووردو ەشەن اجىبەك داتقانىن الدىندا:<< ىرچى، سئز مىندان كىيىن مۇسۇلمان دىنىنە كىربەگەن قانداردى، ەلدەردى ايتىپ جۉرۉۉچۉ بولبو. مۇسۇلمان بولعون، ئسلام دئنى ۉچۉن ۇرۇشقان، تالاشقان قانداردى، ەلدەردى ايتساڭ چوڭ سووپ الاسىڭ، جانىڭ جانناتتا بولوت. مۇحاممەد پايعامبار، ازىرەت االى شەردى، قۇدانى قوشۇپ ايتساڭ دەدى. مۇرۇنقۇ بۇتپاراس بولعون قانداردى، ەلدەردى ايتساڭ كاپىر بولوسۇڭ، كۉنۅكۅر بولۇپ جانىڭ توزوقتو بولوت>>-دەدى ەشەن دەپ ايتات ازئز قوجو
ساپاربەك زاكىراوۋدۇن قاراشى: مىندان، ماناستىن ئسلام دئنى كىرىشتەن مۇردا جارالىپ بولعوندۇعۇن، ئسلام دئنى كىرگەندەن كىيىن، ماناسچىلار ماناس ايتقاندا تۉردۉۉ سەبەپتەردەن ماناسقا ئسلام دئنىنىن جورۇقتارىنان كىرگىزىپ ۅتكۅندۉگۉن بىلەبىز. ەمى وتورقان سالدىرعان وتور شاارى دەپ دا كەزىگەت. وتور شاارى چىڭعىزقاندان مۇرداعى وقۇيالارعا تۇۇرا كەلەت
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: ماناستاعى ئسلام دئنى بايانى ۅتۅ از ۇچۇرايت. مئسالى
قولۇن سۇۇعا سالدى دەيت
قول دااراتىن الدى دەيت
بۇتۇن سۇۇعا سالدى دەيت
بۇت دااراتىن الدى دەيت
ماناس وقۇعاندار، كەبىر << ماناس>> ىزىلدۅۅچۉلۅر ۇشۇل باياندارعا نەگىز ەلە <<ماناس>> ئسلام دئنى كىرگەندەن كىيىن پايدا بولعون دەپ قاراشات. بۇل ازىرااق شاشىپ كەتكەندىكبى قانداي؟ ماناستا دىندە بولۇۇعا تىيىشتۉۉ شارىياتتار تولۇق چىقبايت، بۇل از-ازدان جىلت-قىلت بولۇپ باياندالعان ايتىمدار ئسلام دئنى كىرگەندەن كىيىن، ماناسچىلاردىن دئندىن تااسىرىنە، بىيلىكتىن تااسىرىنە جانا باشقا تااسىرلەرگە ۇچۇراعاندىعىنىن بەلگىسى. مۇسۇلمان دئنىنىن دايىمدىق شارىياتتارى
ا1. دىندە بەش ۇباق نامازعا تۇرۇۇ، نامازعا تۇرۇۇنۇن جوسۇندارى بولۇۇ كەرەك. بئروق ماناستا انداي تولۇق بەرىلگەن جوق
ا2. دىندە جۇما نامازعا تۇرۇۇ بولۇۇ كەرەك. ماناستا مىنداي ارنالۇۇ ايتىم جوق
ا 3. دىندە وروزو قارمالىشى كەرەك. ماناستا وروزو جۅنۉندۅ سۅز جوق
ا 4. دىندە وروزو ايت، قۇرمان ايتتار بولۇۇسۇ كەرەك. ماناستا وروزو ايت، قۇرمان ايت دەگەندەر جوق. تەك تۉلۅۅ ۅتكۅرۉۉ، اش بەرۉۉلۅر بار
ا 5. دىندە بالا تۅرۅلگۅندۅ ازان چاقىرىپ ات قويۇلات. ماناستا ازان چاقىرىلباي ەلە ات قويۇلات. كەەدە ۉچ جىلدان كىيىن دا ات قويۇلعان ۇچۇرلار بولعون
ا 6. دىندە بالا جەتى جاشقا تولعوندو چوچوعۇ ادالدانات. ماناستا مىنداي بايان جوق
ا 7. دىندە ۉيلۅنگۅندۅ ۉيلۅنۉۉچۉ ەكى جاشقا مولدولور نىكە بايلايت. ماناستا جوودو جۉرۉپ ەلە قۇدالاشىپ، ۉيلۅنۉشكۅن باياندار بار. مولدو بايانى بەرىلبەيت
ا 8. نەگىزىنەن ار بئر مۇسۇلمان بەندەسى اللانى، مۇحاممەت پايعامباردىن اتىن ەسكە الىپ جۉرۉشۅت. ماناستا مۇحاممەت پايعامبار دەگەن كىشى اتى جوق
ا 9. ماناستا ئران، باعداتتى جۅۅتتۅردۉن بىيلەپ تۇرعانى ايتىلات. تارىحتا مۇحاممەت پايعامبار ئسلام ۉچۉن قىزمات كۅرسۅتكۅندۅن كىيىن ئران، ارابئيالارعا مۇسۇلماندار بىيلىك جۉرگۉزۉپ كەلەجاتات
ا10 . دىندە اللا ەسكە الىنىپ، اللاعا سىيىنۇۇ ەلە جۉرۅت. ماناستا تەڭىر ايتىلىپ، ارباقتارعا سىيىنۇۇ قانا ايتىلات
...
ايتور، اپتور ساپاربەك زاكىروۋدۇن <<ماناس>> جۅنۉندۅگۉ قاراشى تۇۇرا دەپ قارايبىز
 

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: ەلدىك ادابئيات-تارىح-سانجىرانىن بايلانىشى بويۇنچا سۉيلۅنگۅن. مىندا، ەلدىك ادابئياتتان مئسال كەلتىرىلگەن: وبولۇ ەلدىك ىردان كەلسەك
بۇلبۇلدۇن ۇۇلۇ مەن ەلەم
تۇلپاردىن باشى سەن ەلەڭ
بۇۇداندى مئنىپ مەن قاچام
بۇرۇلۇپ قاچان ەل كۅرۅم

جەر جالماعان ەچەندى
كۉتكۅن ەكەن جانىبەك
جەرەنچە چەچەن دەگەندى
ۇرمات قىلىپ كۉتۉپتۉر
باتىنا اچىق ەشەندى
توقتوعۇل دەگەن ىرچىنى
تولۇباي دەگەن سىنچىنى
وشول جانىبەك كۉتۉپتۉر

تەگىندە ادابئياتى، وقۇياسى اياباي ۇزۇن، بئروق ۇشۇنچالىق ەلە بۅلۉگۉن الدىق
قىرعىز سانجىراچىلاردىن ايتۇۇسۇ بويۇنچا جانىبەك قان، جەرەنچە چەچەن، توقتوعۇل ( قىرعىزداردا ەكى توقتوعۇل بولعون دا بۇل مۇرداعى توقتوعۇل) ىرچى، تولۇباي سىنچى، اسان قايعىلار بئر دووردو ۅتكۅن ادامدار قارالات
تارىح بويۇنچا ماتەرىيال كۅرسۅك، 17-قىلىمداعى تارىحچى مۇسۇلمان تارىحچىسى ابۇلعازىنىن بەرگەن ماالىماتى بويۇنچا، جانىبەك قان 1340-جىلدان 1357-جلىعا چەيىن، قىرعىز-قازاققا قاندىق قىلىپ تۇرعان. انى 1357-جىلى ۅز بالاسى بەردىكبەك ۅلتۉرگۅن دەپ چىعات
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: قىرعىزداردىن ەلدىك ادابئياتى ۅزۉنچۅ سانجىرا. ەلدىك ادابئيات، سانجىرا، تارىحتى ايقالىشتىرساق كۅپتۅگۅن تابىلعالارعا ەە بولوبۇز. قىرعىزدار ەلدىك ادابئيات، سانجىرا، تارىحتى ايقالىشتىرا جۉرۉپ، مۇرداعى توقتوعۇل ىرچىنى 1320-جىلدارى تۇۇلعان دەپ بوجومولدوپ چىعىشتى
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: ەلدىك ادابئياتىبىزدىن ۅزۉنچۅ سانجىرا ەكەندىگىن، سانجىرانىن بئر جاعىنان تارىح ەكەندىگىن سەزىپ جاتابىز. قىرعىزدار ەلدىك ادابئياتتاعى قىرعىز ەلىنە، تارىحقا تاانىمال كۅپتۅگۅن زالقارلار، كەيىپكەر، ۅنۅرلۉۉلۅردۉن تارىحتا قايسى ادام بولعوندۇعۇن ايقىنداشتىرىپ چىعىشىپتىر. ازىرىنچا ۇشۇنچالىق ەلە الىندى، قالعاندارىن اقىرىن-اقىرىن تولۇقتاپ چىعابىز. << ماناس>> ەپوسۇبۇز بئر جاعىنان ەلدىك ادابئيات دەلىنسە، بئر جاعىنان چەچىلبەي جاتقان تارىحى چىندىق دەلىپ، كەبىر سانجىراچىلاردا <<ماناس>> تۇۇراسىندا سانجىرا نۇسقاسى دا بار ەكەن. بولعونۇ، تارىح جانا ۇباقىت جاقتان چەچىلبەي جاتات. بئروق بۇل ماسەلەلەر اقىرىن-اقىرىن چەچىلەت دەپ ويلويبۇز
 

ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: سانجىراچى بالىقتىن ايتۇۇسۇ مەنەن باشقا سانجىراچىلاردىن ايتىمىندا قايچىلىق بار بولۇپ جاتات. چىيەلەشتۉۉ بولۇپ جاتات
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: سانجىراچى بالىقتىن ايتىمى ۇرۇۇلاردى جالپىسىنان بۅلگۅندۅي تۇرات. ايتور، باارىبىز تۉردۉۉ سانجىرالاردى ايقالىشتىرىپ، ىزىلدۅۅبۉزگۅ تۇۇرا كەلەت

سولعو كىرگەندەر

وڭعو كىرگەندەر

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: بالىق ماناسچىنىن قىرعىز ۇرۇۇلارى جۅنۉندۅگۉ سانجىراسى

 ادىگىنە، تاعايلار ەر جەتىپ قىرعىزدى بئلىپ تۇرعاندا، قالماقتاردىن دور دەگەن قانى ادىگىنەنىن تاماناق دەگەن كۉلۉگۉن ۇۇرداتىپ كەتەت. وشوندو ادىگىنە، تاعاي وڭ، سولعو قابار بەرىپ كەڭەش قۇرات. قالماقتاردى قۇۇپ چىعىشات
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: ادىگىنە، تاعايدىن دوورۇ 15-،16-قىلىمعا تۇۇرا كەلەت دەپ قارايت. وڭ، سول قانات دولوندون مۇردا ەلە قالپتانىپ بولعون دەيت
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: دەمەك، مىندان دولون بىيدەن مۇردا ەلە قىرعىزداردىن وڭ، سول دەپ بۅلۉنۉپ بولعوندۇعۇن بىلەبىز

كەبىر سانجىرالاردا دولونبىيدەن بئر قىز، ەكى ۇۇل ەلە بولعون دەشەت

مۇڭعۇش

مۇڭعۇش

بەردىكە

بەردىكە

چوڭباعىش

ىچكىلىك

ساتىكە

قاڭقى

تەيىت

باسىز

تۅبۅي

قۇشچۇ

مۇندۇز

قىتاي

سارۇۇ

نايمان

نويعۇت

چەرىك

قۇرمۇشۇ

موڭولدور

ادىگىنە

تاعاي

تاعاي

ادىگىنە

ناالى   ايال

دولون بئي

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: بالىق ماناسچىنىن قىرعىز ۇرۇۇلارى جۅنۉندۅگۉ سانجىراسى. قالماق قاپتاعان كەزدە دولون قارا قۇلجا جايلوودو ەكەن دا ازىرقى قىرعىزىستان جاققا قاراي كەلەت

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: ازىرقى ۇچۇردا قىرعىز ىچىندە جولۇققان چالاقازاق، سارتقالماق، قالماقتار، موڭولدور، قىتاي، ماڭعىت، قىيات، قانعى، جالايىر، قىپچاق، ارعىن، دۅۅلۅس، نايمان سىياقتۇۇ ۇرۇقتار بئر ۇچۇردا ۅزۉنچۅ ۅمۉر سۉرگۅن چوڭ ەلدىن ۉزۉندۉلۅرۉ، بۅلۉندۉسۉ بولۇپ قالىشى تولۇق ىقتىمال. ازىر بئز بىلگەندەن موڭول، قاراقالپاق، قازاق، ۅزۉبەك ەلدەرىنىن ىچىندە قىرعىز دەگەن ۇرۇۇ، ۇرۇق بار. توقسون بوولۇ ۅزۉبەكتىن بئر بووسۇ قىرعىزدان تۉزۉلگۅن. قازاقتاردىن ىچىندە باي قىرعىز، جاڭى قىرعىز دەگەن ۇرۇقتار بار. ال ەمى حاكاستاردا قىرعىز، دۅۅلۅس دەگەن ۇرۇقتار بار. موڭولدوردو قىرعىز، قازاق دەگەن ۇرۇق بار. دەمەك، ۇزااق تارىحتا سوعۇش، قىرعىن، ۉيلۅنۉۉ، سۅۅك كۉتۉۉ، دوستوشۇۇلار ەلدەردى ارالاشتىرىپ جىبەرگەن. وشوندۇقتان، دۉينۅدۅ << تازا تئل جوق، تازا ەل جوق >>،-دەپ ايتىشات
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: ۇشۇل قاراشتى قۇپتاعان، ارى ۅزۉ دا ۇشۇل باياندى جازىپ، تولۇقتاعان
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: جوعورۇداعى ايتىلعان قاراش تۇۇرا دەپ قارايبىز. ورچۇندۇۇسۇ تۇۇرا مامىلەدە بولۇپ، ۅز ارا ىنتىماق بولۇۇ

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: ۇرۇۇعا بۅلۉۉدۅگۉ جازىمدىقتار---كەەبىر قىرعىز سانجىرالارىندا ازىق ۇرۇۇلارىن تاعاي بئيدىن بالاسى قاراچورو جولدون ازىق كۅتۅرتۉپ كەلگەن، ال ەمى چەرىك ۇرۇۇسۇن تاعاي چەرۉۉدۅن الىپ كەلگەن بالا دەپ، قوڭۇرات ۇرۇۇسۇن جوودو قولعو تۉشكۅن بالانى قوڭۇر اتقا تەڭىشىپ بالانىن اتى قوڭۇرات قويۇلۇپ، وشوندون قوڭۇرات ۇرۇۇسۇ تارالعان دەپ چىعات
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: چىندىعىندا ازىق، قوڭۇرات، چەرىك ۇرۇۇلارى ادىگىنە تاعايدان مۇرداعى سانجىرالاردا جولۇعات. چەرىكتەردىن باشچىسى بايچەرىك 14-قىلىمداعى تارىحىي وقۇيالارعا قاتىشات. ادىگىنە، تاعاي دەگەندەر 15-قىلىمداردا دەلىپ جاتات. قوڭۇرات ۇرۇۇسۇ الىمبەكوۋ تۇرعۇنبەكتىن سانجىراسىندا، قىرعىزداردىن بايىرقى ۇرۇۇلارىندا توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇرات، جەتى ۇرۇۇ جەلدەڭ دەگەن چوڭ ۇرۇۇلار بولعونۇ باياندالعان. ال ۇباقىتتا، قوڭۇراتتار ۅزۉنچۅ ەل بولۇپ قىرعىز، قىپچاق سىياقتۇۇ تۉرك ۇرۇۇسۇنۇن قۇراماسىنا كىرگەنى ايتىلعان. كىيىنچەرەەك، تۉردۉۉ سوعۇشتاردىن سەبەبىنەن بۅلۉنۉپ كەتكەن. 14-،15-قىلىمداردان كىيىن، بايىرقى قىپچاق ەلى سىياقتۇۇلار قىرعىزدارعا، قازاقتارعا، ۅزۉبەكتەرگە، قاراقالپاقتارعا سىڭىپ كەتكەن. بۉگۉنكۉ كۉندۅ، ۇشۇل ۇلۇتتاردا دا قىپچاق، نايمان، قوڭۇرات ۇرۇۇلار بار
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: قىپچاقتار بايىرقى ەل. قىپچاقتاردى اق ۇۇل، قۇۇ ۇۇلدان تاراعان دەشكە بولبويت. چەرىك، موڭولدوردۇ باعىپ العان بالا دەشكە دا بولبويت. موڭولدور دا بايىرقى ۇرۇۇلارعا كىرەت.  ال تۉگۉل ماناسقا بارىپ تاقالات. سانجىرانىن ماقساتى بئر ۇرۇۇنۇ جوعورۇ كۅتۅرۉ، بئر ۇرۇۇعا باشقاچا بايان بەرۉۉ بولبوستون تۇۇرا، امالئي، ۅز ارا ىنتىماقتىق نەگىزىندە سانجىرانى ۇلاندىرۇۇ. ۇرۇۇلاردىن ىرقسىزدىعىنان تارىحتا قىرعىز ۇرۇۇلارى اراسىندا ( بۇعۇ ۇرۇۇسۇ مەنەن سارباعىش ۇرۇۇسۇ سىياقتۇۇ ) كۅپ جولۇ ۇرۇش چىققان  

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىز سانجىراسىنداعى وڭ-سول دەپ اتالىش جۅنۉندۅ---قىرعىزدىن ۇرۇۇ تۉزۉلۉشۉن ىزىلدەپ، سانجىراسىن جازعان قازاق وقمۇشتۇۇسۇ چوقان ۋالئحانوۋ قىرعىزدىن وڭ-سول ۇرۇۇلارىن تۅمۅندۅگۉدۅي بۅلگۅن. وڭعو كىرەتۇرعان ۇرۇۇلار: سولتو، بۇعۇ، سارباعىش، ساياق، چەرىك، چوڭباعىش، باعىش، موڭولدور، ادىگىنە، جانا باسىز. ال ەمى سولعو كىرەتۇرعان ۇرۇۇلار: سارۇۇ، قۇتچۇ، مۇندۇز، قىتاي، بۅرۉ، كەسەك، قىدىرچى، دۅۅلۅس، بوستون، ارداي، مۅنۅكباعىش، چوڭباعىش، قانعى، تارانچى، بۇدايچىلار
ساپاربەك زاكىروۋدۇن قاراشى: چوقان بۇل سانجىرانى قانداي جازىپ قويعون، ۇرۇۇلار الماشىپ قالىپتىر، بۇل سانجىرا جۅنۉندۅ سۅز قىلبايبىز دەگەن
قىرعىز2000 سانجىرا ۉيۉرمۅسۉنۉن قاراشى: بۇل سانجىرا تۇۇرا چىقباي قالعان، ۇرۇۇلار بئر-بىرىنە ارالاشىپ كەتكەن. الىپ ايتاساق، بىرىنچىدەن: ادىگىنە ۇرۇۇسۇن وڭعو كىرەت دەپ، ادىگىنە ۇرۇۇسۇنان تاراعان بۅرۉ ۇرۇۇسۇن سولعو كىرەت دەگەن. ەكىنچىدەن، باسىم كۅپ بۅلۉك سانجىرالاردا سولعو كىرۉۉچۉ چوڭباعىش، باسىز ۇرۇۇلارىن وڭعو بۅلۉپ جازعان. ۉچۉنچۉ، چوڭباعىش ۇرۇۇسۇ وڭ-سولعو بىردەي قاراپ قالعان 

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىز سانجىرا، تارىحىنا قايرىلعان وقمۇشتۇۇلار: ئى.يا بئچۇرىن، چ.چ. ۋالئحانوۋ، ۋ.ۋ. رادلوۋ، ن. ا. ارئستوۋ، ا.ئى. لەۋشىن، ۋ.ۋ. بارتولد، ا.ن. بەرنشتام، س.ۋ.كىسەلەۋ، ل.ر.كىزلاسوۋ، يۇ.س.حۇدياكوۋ، ك.ئى.پەتروۋ، ا.ك. مارعۇلان، س.ە.مالوۋ، س.م.ابرامزون، قارايەۋ ابۇلعازى، راشئداددئن، ن.ل.زەلاند، ا.ن.كونونوۋ، ب.د.جامعىرچئنوۋ، ۅ.قارايەۋ ابۇلعازى، پ.پ. سەمەنوۋ، ن.ل. زەلاند، ن.ى.گرودەكوۋ، ارمەنىي ۋامبەرى، گەرمان ۋامبەرى، ا.ا. دىۋايەۋ، ئى.ۋ. مۇشكەتوۋ، ا.گولۇبەۋ، م.ۋەنيۇحوۋ... جانا قالىڭ قىرعىز سانجىراچىلار، تارىحچىلار  

ساپاربەك زاكىروۋدۇن كىتەبىندە: قىرعىزداردىن اتالىشتار جۅنۉندۅ----قىرعىزداردى گىرەكتەر حەركىس دەسە، اراپتار قىرعىز، پارىستار قىرقىر، قالماقتار بۇرۇت، حانزۇلار حان پادىشالىعى دوورۇندا جيەن كۇن(جيەن عۇن)، تاڭ پادىشالىعى دوورۇندا شياگاس، يۇان پادىشالىعى دوورۇندا جئلجئس دەپ اتاپ كەلىشكەن دەگەن  

تۅرتۉنچۉسۉ، قىتايدا جاشاعان بايمىرزا جازعان سانجىرا. بۇل سانجىرانىن مازمۇۇنۇ: قىرعىزداردىن اتا-تەگى ساكتار، ۇسۇندار جۅنۉندۅ  

ۉچۉنچۉسۉ، وسموناالى سىدىق جازعان سانجىرا. بۇل سانجىرانىن مازمۇۇنۇ: وسموناالى_<< اتابىز قىدىق مارقۇمداندان نوح الەيسالامعا 44 اتا مەنەن جالعانات>> دەلىنگەن  

ەكىنچىسى، الىمبەك ۇۇلۇ تۇرعانبايدىن سانجىراسى.   بۇل سانجىرانىن مازمۇۇنۇ: مىندان 3000 مئڭ جىل مۇرداعى قىرعىزداردىن سامارقانتتىن كۅك تاشىنا سىيىنعاندىعى،<<وتورقان>>،<<ماناس>> ەپوستورۇ جۅنۉندۅ توقتولعوندۇعۇن جازعان. ساپاربەك تۇرعانبايدىن سانجىراسى جۅنۉندۅ ۇشۇنچالىق ەلە بايانداعان  

بئرىنچىسى، ايىلچىنىن سانجىراسى

ساپاربەك زاكىروۋ كىتەبىنىن كىرىش سۅزۉندۅ قىرعىز اراسىندا تۉپتۉۉ سانجىرا كىتەپتىن تۅرت نۇسقا بويۇنچا تارالعاندىعى مەنەن قايرىلعان، ال تۅرت كىتەپ بولسو

بۇل كىتەپتى جازعان سانجىراچى ساپاربەك زاكىروۋ كىتەبىندە سانجىرا، تارىح، مادانئيات، سالت-ساناا سىياقتۇۇلار جۅنۉندۅ چار تاراپتار توقولعون. بئز بۇل كىتەپتەگى سانجىرا تۇۇراسىنداعى مازمۇۇنداردى قانا تورعو جازدىق. اپتور سانجىرانى جازۇۇدا بئر جاعىنان ۅزۉ قىرعىز جۇرتچۇلۇعۇن ارالاپ سانجىرا جىيناسا، بئر جاقتان العى مۇۇن قىرعىز سانجىراچىلار جىيناعان سانجىرا، اراپ - پارىس جازۇۇلارىندا جازىلعان سانجىرالار جۅنۉندۅ بئر-بىردەن توقتولۇپ، قايسى بئر سانجىرالاردىن جازىم كەتكەن جەرلەرىنە ۅزۉنۉن جەكە قاراشىن بىلدىرىپ كەتكەن. وشوندوي ەلە ايرىم سانجىراچىلاردىن <<ماناس>> جۅنۉندۅگۉ ، << ماناس>> ۇرپاقتارى مەنەن <<چىڭعىزحان>> دىن قايچىلاشقان دوورۇ جۅنۉندۅگۉ ايتىلعان سانجىرالارىن دا جازعان.تەگى بۇل كىتەپ باشقا سانجىراچىلاردىن سانىجىراسىنا وقشوبويت، بئر جاعىنان تارىح مەنەن دا سالعاشتىرعان. <<قىرعىز2000>> تورۉيۉ سانجىرا ۉيۉرمۅسۉ دا ۅز قاراشىن بىلدىرە كەتتى. قالىڭ وقۇۇرمانداردىن دا بايان بەرۉۉسۉن سۇرانابىز